Sagan og starfsemin í stuttu máli

Í ársbyrjun 2004 voru félagsmenn SFR um 5400. Að langstærstum hluta eru meðlimirnir ríkisstarfsmenn en í félaginu eru einnig starfsmenn sjálfseignarstofnana sem starfa í almannaþágu samkvæmt lögum. Þá eru á meðal félagsmanna starfsmenn fyrirtækja sem starfrækt eru í almannaþágu og voru áður ríkis- eða sjálfseignarstofnanir. Félagssvæði SFR er landið allt og hefur svo verið frá fyrstu tíð. En allt fram á 7. áratug síðustu aldar var allur þorri félagsmanna búsettur í Reykjavík og nágrenni. 

Stofnað í Alþýðuhúsinu 1939

Starfsmannafélag ríkisstofnana, eins og félagið hét þar til nafnbreyting var samþykkt á aðalfundi 2004, var stofnað í Alþýðuhúsinu í Reykjavík 17. nóvember árið 1939. Stofnendur voru 142 og störfuðu á rúmlega 20 ríkisstofnunum í bænum. Fyrsti formaður var kjörinn Guðjón B. Baldvinsson, starfsmaður Tryggingastofnunar ríkisins, en hann var á meðal helstu hvatamanna að stofnun félagsins.

Alþýðuhúsið á horni Hverfisgötu og Ingólfsstrætis um 1940.	Sama hús, séð frá öðru sjónarhorni, í nóvember 2004 þegar liðin voru 65 ár frá stofnun SFR.

Í skugga styrjaldar, verðbólgu og versnandi afkomu

Nánustu tildrögin að stofnun SFR voru verðbólga og versnandi lífskjör, fyrst af völdum stórfelldrar gengisfellingar krónunnar vorið 1939 og síðan enn meiri þrenginga vegna heimsstyrjaldarinnar síðari sem hófst í september sama ár. Fyrstu afleiðingar stríðsins birtust Íslendingum í vöruskorti og skömmtun á nauðsynjum, vaxandi verðbólgu og

Líflegur dagur í miðbæ Reykjavíkur upp úr 1940. Viðburðaríkir tímar í sögu samtaka opinberra starfsmanna. Merkasti atburðurinn, stofnun heildarsamtakanna BSRB 14. febrúar 1942.

versnandi kjörum. Þá var mikil óvissa ríkjandi um framtíðina í skugga nýhafinna stríðsátaka. Það var við þessar aðstæður sem 142 ófélagsbundnir ríkisstarfsmenn af hinum ýmsu vinnustöðum og í afar ólíkum störfum tóku höndum saman og stofnuðu með sér félag í því skyni að verja afkomu sína og sækja fram til bættra lífskjara.

Fámennt og veikburða félag fram um 1960

Frá upphafi var það meginverkefni SFR að berjast fyrir bættum kjörum og atvinnuöryggi félagsmanna. Á sama tíma hefur barátta fyrir margs konar réttindamálum einkum farið fram á vettvangi heildarsamtakanna BSRB. Félagið var á meðal stofnaðila bandalagsins árið 1942.

Allar götur frá 1965 hefur SFR verið fjölmennasta aðildarfélag BSRB en annað var upp á teningnum fram um 1960. Lengi framan af var félagið fámennt og vöxtur þess var afar hægur fyrstu 20 árin.

Helsta vítamínsprautan í starfsemi félagsins var tilkoma BSRB en á árunum 1942-1945 fjölgaði félagsmönnum úr 166 í liðlega 300. Á tíu ára afmæli félagsins, árið 1949, hafði hins vegar fremur lítið bæst við félagaskrána. Meðlimirnir voru einungis 413 og ekki var staðan miklu betri tíu árum síðar. Á tuttugu ára afmæli félagsins, árið 1959, hafði SFR á að skipa 575 félagsmönnum. Þeim hafði með öðrum orðum ekki fjölgað nema um rösklega 400 frá stofnun félagsins. Langflestir bjuggu í Reykjavík og konur voru, rétt eins og árið 1949, um 25% félagsmanna. Hélst það hlutfall óbreytt fram á sjöunda áratuginn og var í nokkru samræmi við atvinnuþátttöku giftra kvenna á þeirri tíð. 

Sérstæð félagsleg uppbygging SFR hafði nokkur áhrif á það að félagið dafnaði ekki sem skyldi. Vísast þar til þess að markhópurinn var sundurleitur og dreifður: Samanstóð af fólki á afar mismunandi launakjörum sem starfaði á ólíkum vinnustöðum og hafði ólíka menntun að baki. Það sem réði hins vegar mestu um viðgang félagsins var einkum tvennt: vöxtur og þróun samfélagsþjónustunnar og síðast en ekki síst viðurkenning ríkisvaldsins á rétti samtaka opinberra starfsmanna til að semja um kjör félagsmanna sinna. Samningsréttur og verkfallsréttur, líkt og tíðkaðist á hinum almenna vinnumarkaði, voru á stefnuskrá BSRB allt frá stofnun bandalagsins en hvorki gekk né rak á þeim vettvangi fyrstu tvo áratugina. Kjör flestra opinberra starfsmanna voru því sem fyrr ákveðin með lagasetningu á Alþingi allt fram um 1960.  En starfið bar ávöxt í stærri samtökum.

Stjórn BSRB 1956. Formaður bandalagsins, Ólafur Björnsson, sitjandi fyrir miðri mynd. Fyrsti formaður SFR, Guðjón B. Baldvinsson, þriðji frá hægri í efri röð. Guðjón gegndi lengst af formennsku í félaginu allt til 1959.

Ein og sér er saga SFR ekki viðburðarík fram um 1960 en hún er samofin sögu heildarsamtakanna BSRB og verður ekki í öðru samhengi rakin. Í því ljósi er sérstök ástæða til að nefna nokkra merka áfanga sem fámenn og oftar en ekki veikburða félög opinberra starfsmanna náðu í krafti samtakamáttarins á 5. og 6. áratug síðustu aldar.

Þegar á fyrstu starfsárum sínum náði BSRB markverðum árangri. Glöggt dæmi þar um eru lög um lífeyrissjóð starfsmanna ríkisins frá árinu 1943. Lífeyrissjóðslöggjöfin var mikill sigur og sést best á því að það var ekki fyrr en aldarfjórðungi síðar að farið var að stofna almenna lífeyrissjóði fyrir launafólk.Árið 1945 tóku svo ný launalög gildi fyrir tilstilli BSRB. Þau komu í stað löngu úreltrar löggjafar frá 1919 og fólu í sér margvíslegar réttar- og kjarabætur en einnig viðurkenningu ríkisvaldsins á bandalaginu og forystuhlutverki þess í málum opinberra starfsmanna.

Fleiri ávinninga er vert að nefna. Lög um réttindi og skyldur opinberra starfsmanna frá árinu 1954 voru afar merkur áfangi í kjara- og réttindabaráttu BSRB og urðu í fyllingu tímans fyrirmynd að auknum réttindum fyrir annað launafólk. Lögin fólu m.a. í sér ákvæði um fæðingarorlof og veikinda- og orlofsrétt. Endurskoðuð launalög litu svo dagsins ljós árið 1955. Allt var þetta afrakstur af margra ára samningaviðræðum við ríkisvaldið.

Samningsrétturinn og vöxtur SFR frá 1960

Um 1960 var krafa BSRB um samningsrétt borin fram af meiri þunga en fyrr. Efnahagsráðstafanir viðreisnarstjórnarinnar, þar á meðal stórfelld gengisfelling árið 1960 sem hafði í för með sér mikla kjaraskerðingu, gáfu kröfugerðinni byr undir vængi en einnig pólitískar hræringar innan hreyfingarinnar sem birtust m.a. í því að sitjandi formönnum SFR og BSRB var velt úr sessi 1959-1960. Og baráttan skilaði árangri árið 1962. Þá fékk BSRB takmarkaðan samningsrétt gagnvart ríkinu. Samningsrétturinn var án verkfallsréttar og gerðardómur, svonefndur Kjaradómur, hafði lokaorðið í ágreiningsmálum viðsemjenda.

Markaði þessi áfangi þáttaskil enda þótt fljótt kæmi á daginn að nýfenginn dygði skammt í sókninni til bættra kjara þar sem verkfallsrétturinn fylgdi ekki með. Hreyfing opinberra starfsmanna öðlaðist nýjan kraft og meðlimum aðildarfélaga BSRB fjölgaði úr tæplega 4.500 árið 1960 í sjö þúsund árið 1970. Og SFR óx nú loks og dafnaði eins og efni stóðu til. Árið 1960 voru félagsmenn um 650. Sex árum síðar voru þeir hátt í 1100 og á þrjátíu ára afmæli félagsins, árið 1969, 1450 talsins. Flestir bjuggu á höfuðborgarsvæðinu, eða um 87%.

Ný lög um kjarasamninga frá 1973 fólu svo í sér gjörbreytta stöðu samtakanna þótt Kjaradómur héldi velli enn um sinn. Gerð sérkjarasamninga við ríkið fluttist til aðildarfélaganna en aðalkjarasamningur var áfram í höndum BSRB. Hin meginbreytingin var ekki síður mikilsverð því að nú voru allir sem fengu laun eftir samningum félaganna skyldaðir að greiða til þeirra félagsgjöld. Innan tíðar völdu langflestir að gerast fullgildir meðlimir og konur urðu í fyrsta sinn meirihluti félagsmanna innan bandalagsins. Það segir meira en mörg orð um áhrif þessara laga að árið 1972 voru félagsmenn SFR 1700 en fjórum árum síðar, árið 1976, um 3200. Að stærstum hluta mátti rekja fjölgunina til kvenna sem voru orðnar rétt rúm 50% félagsmanna. Á sama ári höfðu aðildarfélög BSRB 12 þúsund manns innan sinna raða, borið saman við sjö þúsund árið 1970.

Þá var stór áfangi í höfn árið 1976 þegar BSRB fékk verkfallsrétt um gerð aðalkjarasamnings. Í framhaldi af verkfallsréttinum var vinnudeilusjóður BSRB stofnaður 1979 í því skyni að styrkja stöðu aðildarfélaganna í verkföllum. Síðla árs 1986 tókust síðan sættir milli BSRB og ríkisvaldsins um breyttan samningsrétt og var samkomulagið eins og vilji samtakanna stóð til. Með nýjum lögum sem tóku gildi í ársbyrjun 1987 fengu aðildarfélögin samnings- og verkfallsréttinn í sínar hendur. SFR gerði sinn fyrsta heildarkjarasamning 4. apríl sama ár og stofnaði eigin vinnudeilusjóð árið 1992. 

Þróun samfélagsþjónustunnar, atvinnuþátttaka kvenna og SFR

Konur voru 25% félagsmanna 1959, rétt rúm 50% 1975 og 70% 1989. Myndin er frá fundi Launamálaráðs í mars 2004.

Samnings- og verkfallsréttur skiptu sköpum um aukið afl og vægi samtaka opinberra starfsmanna í samfélaginu um og upp úr 1970. En fjölgun félagsmanna endurspeglaði að sjálfsögðu einnig vaxandi almannaþjónustu og þar með fjölgun opinberra starfsmanna. Gera má ráð fyrir að ríki og sveitarfélög hafi haft í sinni þjónustu um 11% af vinnandi mannafla árið 1965. Tíu árum síðar var þetta hlutfall komið upp í 16%, 18% árið 1980 og 20% 1990. Þessar tölur segja þó ekki alla söguna því að frá sjöunda áratugnum að telja jókst atvinnuþátttaka stórlega. Munaði þar öllu að giftar konur streymdu út á vinnumarkaðinn. Um 1960 stunduðu aðeins um 20% giftra kvenna launavinnu. Þegar árið 1970 var hlutfallið komið upp í 40% og yfir 60% 1980.

Félagar í SFR voru um 3800 árið 1979, þar af voru konur rösk 54%. Þróun í umsvifum ríkisvaldsins var m.a. á þann veg að mikill vöxtur var í hvers kyns heilbrigðisþjónustu. Um 1200 meðlimir SFR gegndu margvíslegum störfum á slíkum stofnunum, borið saman við tæplega 300 tíu árum fyrr.

Snemma árs 1989 voru félagar í SFR um 4700 og voru nú konur 70% félagsmanna. Þjónusta ríkisins í heilbrigðis- og umönnunarmálum fór enn vaxandi. Málefnum fatlaðra var m.a. sinnt af meiri dug en áður.

Einn vitnisburður þar um er að í kringum 1980 störfuðu um 140 félagsmenn í þágu fatlaðra en tæpum 20 árum síðar, árið 1998, voru þeir 800.

Á sextíu ára afmæli SFR, 1999, var félagafjöldinn svipaður og tíu árum fyrr, eða 4600. Meginskýringin á þessari tímabundnu stöðnun var sú að ýmsar heilbrigðisstéttir, og munaði þar mestu um sjúkraliða, höfðu sagt skilið við félagið. Á síðustu árum hefur félagsmönnum aftur á móti fjölgað um 800 manns. Hlutur kvenna hefur haldist nánast óbreyttur frá 1989 og var um 70% í byrjun árs 2004. Þá hefur hlutfall félagsmanna utan höfuðborgarsvæðisins vaxið talsvert á undangengnum áratugum og voru þeir um 25% félagsmanna 1999.

Umsvifin og starfsemin hafa tekið stakkaskiptum

Lengi framan af var skrifstofurekstur SFR ekki rismikill og umsvif öll í lágmarki enda félagarnir fáir og fjármagn af skornum skammti. Haustið 1958 var tekið upp á þeirri nýbreytni að hafa skrifstofu félagsins opna einu sinni í viku, á mánudögum frá kl. 17-18. Og fyrstu árin eftir 1960 var hún opin “alla mánudaga kl.18-19 og þá jafnan stjórnarlimur viðstaddur”, eins og þar stendur.

En fjárhagslegt bolmagn samtakanna óx með fjölgun félaga á sjöunda áratugnum og starfsemin varð fjölþættari en fyrr. Vinna að kjaramálum varð umfangsmeiri í kjölfar samningsréttarins en einnig glitti í merki þess að gömul og langþráð markmið í fræðslu- og orlofsmálum mundu senn ná fram að ganga. Fyrsta trúnaðarmannanámskeiðið á vegum BSRB var haldið í Borgarnesi árið 1967. Framkvæmdir við uppbyggingu orlofsheimilahverfis í landi Munaðarness í Borgarfirði hófust árið 1969 og fyrstu orlofshúsin voru tekin í notkun árið 1971. Þessir tveir málaflokkar, orlofs- og fræðslumál, hafa ásamt með kjara- og réttindamálum verið aðalverkefni heildarsamtakanna og aðildarfélaganna á síðustu áratugum.

Um og upp úr 1970 voru þannig að birtast ýmis megineinkenni í starfi stéttarfélaga opinberra starfsmanna sem þekkja má frá síðustu áratugum 20. aldar. Verkefni fóru vaxandi og snérust ekki aðeins um hreinræktuð kjaramál. Viðbrögð forystu SFR við vexti félagsins voru margvísleg. Fjölgun félagsmanna varð til þess að síðla árs 1966 var fastur starfsmaður ráðinn á skrifstofu félagsins. Það skilaði sér þegar í stað í öflugra starfi og stóð nú skrifstofan félagsmönnum opin alla virka daga. Þá var hafist handa við eflingu trúnaðarmannakerfisins með fræðslunámskeiðum, því fyrsta árið 1971. Fyrsti fasti skrifstofumaðurinn við hlið framkvæmdastjóra tók til starfa árið 1974. Auk fræðslu trúnaðarmanna leið ekki á löngu að félagsmönnum væri boðið upp á margvísleg tómstundanámskeið. Þá var stofnun deildar lífeyrisþega árið 1976 glöggt merki um nýja tíma og það má hafa til marks um mikilvægt og blómlegt starf sem þar hefur farið fram að í ársbyrjun 2004 voru meðlimir deildarinnar hvorki fleiri né færri en rösklega 800. 

Lífeyrisþegadeildin í árlegu sumarferðalagi sínu. Sumarið 2004 lá leiðin um Reykjanes og þá voru þessar myndir teknar.

Það var ekki aðeins þörf á föstu starfsliði heldur einnig rýmri húsakosti. SFR og BSRB fylgdust löngum að í húsnæðismálum og frá 1961 voru samtökin með skrifstofur að Bræðraborgarstíg 9. Árið 1972 var starfsemin flutt upp á Laugaveg, í Hekluhúsið svonefnda. Árið 1978 lá síðan leiðin í Félagamiðstöðina að Grettisgötu 89 og ollu rúmgóð húsakynni þar straumhvörfum í öllu félagsstarfi samtaka opinberra starfsmanna. 

Félagamiðstöðin Grettisgötu 89 árið 1979.	Í nóvembersól 2004.

Þar hefur skrifstofa SFR verið síðan. Starfsmenn hafa verið á bilinu 4-6 á undanförnum árum og sjá þeir um daglegan rekstur, sinna fyrirspurnum um kjara- og réttindamál og vinna að fjölmörgum verkefnum í samstarfi við stjórn og nefndir félagsins. Á skrifstofunni fer fram öll almenn þjónusta við félagsmenn, þ.á m. afgreiðsla úr sjóðum, leiga á orlofshúsum og skráning á námskeið. 

Fyrstu orlofshús félagsins voru tekin í notkun í Munaðarnesi árið 1971. Umfang orlofsmálanna fóru jafnt og þétt vaxandi á næstu áratugum og í byrjun árs 2004 hafði félagið yfir að ráða tæplega 40 orlofshúsum víðsvegar um landið, auk tveggja orlofsíbúða; í Reykjavík og á Akureyri.

Vaxandi umfang og sífellt fleiri úræði í orlofsmálum.  Myndin er tekin í orlofshúsabyggðinni í Munaðarnesi í júní 2004.

Á síðustu áratugum hefur SFR lagt ríka áherslu á að félagsmenn ættu kost á símenntun og hefur í þeim efnum haft að leiðarljósi gagnkvæman hag launafólks og atvinnurekenda á tímum örra þjóðfélagsbreytinga og tækniframfara. Í tengslum við kjarasamninga hafa tveir menntunarsjóðir litið dagsins ljós. Starfsmenntunarsjóður BSRB var afrakstur kjarasamnings árið 1980 og tók til starfa 1982. Sjóðurinn var stórefldur í kjarasamningum árið 1990 og í ársbyrjun 1994 varð sérstakur Starfsmenntunarsjóður SFR að veruleika. Í sjóðinn geta félagsmenn sótt um styrki á eigin forsendum og hafa æ fleiri notið þeirra kosta sem hann hefur upp á að bjóða. Hlutverk Þróunar- og símenntunarsjóðs, sem kom til sögunnar 1997, er hins vegar að úthluta styrkjum til námskeiðahalds á vegum SFR og einstakra vinnustaða. Þá ber að nefna Vefskóla SFR sem ýtt var úr vör haustið 2001 með fjölbreyttum námsmöguleikum. Í kjarasamningi félagsins og fjármálaráðherra árið 2001 var svo samið um að koma á fót fræðslumiðstöð til að stuðla að hugmyndaauðgi og hagkvæmni í símenntunarmálum. Á sama ári var fræðslusetrið Starfsmennt stofnað í þessum tilgangi. 

Hvers kyns menntunarmál hafa verið þýðingarmikill þáttur í starfi félagsins á síðustu áratugum. Myndin er frá námskeiði um fjármál heimilanna sem haldið var í október 2004.	Svipmynd af námskeiði um notkun vídeótökuvéla í október 2004.

Á vegum SFR hefur farið fram öflugt útgáfustarf á undanförnum áratugum enda er öflugt streymi upplýsinga til félagsmanna ein af mikilvægustu lífæðum starfseminnar, að ógleymdu þéttriðnu neti trúnaðarmanna sem hafa verið mikilvægasta bindiefni félagsins frá upphafi. Helsti upplýsingamiðillinn er fréttablað SFR, Félagstíðindi. Þau eiga langa sögu að baki, komu fyrst út 1943 en samfelld og öflug útgáfa hefur staðið frá 1976 að telja. Þá gegnir heimasíða félagsins, www.sfr.is, vaxandi hlutverki sem upplýsinga- og þjónustutæki en henni var hleypt af stokkunum á sextíu ára afmælisári félagsins, 1. maí 1999. 

Hlutverk og mikilvægi stéttarfélaga

Launafólk sýnir samtakamátt sinn. 1. maí ganga í Reykjavík 2004.

Hér hefur verið stiklað á stóru um sögu SFR í 65 ár. Ef til vill kann ýmsum að finnast að lítið hafi farið fyrir því í þessu sögubroti að reyna að sýna fram á mikilvægi stéttarfélaganna fyrir launafólk almennt. Í samtímanum er yfirlýst hlutverk SFR að “vaka yfir velferð félagsmanna og stuðla að auknum lífsgæðum þeirra.” Einmitt þessu verkefni reyndi félagið að sinna af alúð frá upphafi og hefur orðið vel ágengt í gegnum tíðina. Kjör félagsmanna hafa tekið stakkaskiptum á þeim 65 árum sem liðin eru frá stofnun félagsins. En starf stéttarfélaga hefur ekki aðeins beinst að einstaklingum, ekki einungis að eigin félagsmönnum, í þröngum skilningi.

Samtök launafólks hafa jafnan haft víðtæku samfélagslegu hlutverki að gegna og þau voru í krafti samtakamáttar og öflugrar baráttu mótandi afl við uppbyggingu þess velferðarþjóðfélags sem hér varð til á síðustu öld. Þetta samfélagslega starf er annar meginþátturinn sem verkalýðshreyfingin byggir tilveru sína á og án þess á hún vafalaust ekki glæsta framtíð fyrir sér.

Í ræðu á baráttudegi verkalýðsins árið 2001 áréttaði Ögmundur Jónasson, formaður BSRB, einmitt þetta mikilvæga samfélagslega hlutverk verkalýðshreyfingarinnar – og ekki aðeins þegar um öxl er horft heldur einnig í nútíðinni og um ókomin ár. Í þessu sambandi sagði hann m.a.:

“Í upphafi síðustu aldar voru samtök launafólks lítil og þau voru fjárvana. En smám saman óx þeim ásmegin og þegar fram liðu stundir tókst þeim að breyta þjóðfélaginu og laga það að þörfum hins vinnandi manns. Því þótt þau væru snauð bjuggu verkalýðsfélögin yfir nokkru sem reyndist öllum vopnum betra: Þau bjuggu yfir samtakamætti. Mönnum lærðist að með honum mætti flytja fjöll.
Og vissulega jafnaðist það á við að flytja fjöll, þegar til varð húsnæðiskerfi sem frelsaði fólk úr heilsuspillandi skúrum og bröggum.

Og það var sem að flytja fjöll þegar á fót var komið almannatryggingum, skólum og sjúkrastofnunum þar sem allir hafa jafnan aðgang. En þegar verkalýðshreyfingin knúði þetta fram þá var það alltaf gegn vilja fjármála- og gróðaafla. Sömu afla og nú þykjast viðurkenna að verkalýðshreyfing hafi lagt gjörva hönd á plóg fyrr á tíð til þess að gefa vigt þeim áróðri sínum að nú sé engin þörf á samstöðu launafólks og sameiginlegri baráttu. Andstaða þessara afla gegn félagslegum umbóta- og framfaramálum er ekki ný af nálinni, hún er jafn gömul sérgæskunni. Og að hafa á henni hemil hefur alltaf kostað baráttu  ... og mun alltaf kosta baráttu ...

Samtök launafólks eru ekki lítil og smá - þau eru stór og búa yfir miklu afli. Í sameiningu - með samtakamættinum skulum við virkja það afl sem í hreyfingunni býr, öllum landsmönnum til hagsbóta.”

Þorleifur Óskarsson